30 lat odrodzonej samorządności

Dziś trudno sobie bez niej wyobrazić w pełni demokratyczną Polskę, a reforma samorządowa uchodzi za jedną z najbardziej udanych przemian minionego ćwierćwiecza. Właśnie obchodzimy jej jubileusz. Zbudowanie na nowo polskiej samorządności po odzyskaniu wolności musiało być jednym z zadań priorytetowych.

- Odrodzona samorządność to jeden z największych sukcesów polskich przemian ustrojowych. Samorządność uwolniła naszą obywatelską energię do współtworzenia. To ona pozwoliła lokalnym wspólnotom współuczestniczyć i współdecydować w sprawach publicznych – mówi prezydent miasta Mieczysław Kieca.

Wprowadzenie samorządu to jedna z fundamentalnych reform po 1989 r. Powstawał on w dwóch ratach - w 1990 r. utworzono samorządowe gminy, a od 1999 r. istnieją samorządowe powiaty i województwa. Dopełnieniem reformy samorządowej było wprowadzenie bezpośrednich wyborów wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, co bardzo spersonalizowało wybory samorządowe, ale też uczyniło je bardziej atrakcyjnymi dla wyborców. Pierwsze takie bezpośrednie wybory odbyły się wraz z kolejnymi wyborami samorządowymi - 27 października i 10 listopada 2002 roku.

- Odrodzona samorządność dała nam wiele praw i przywilejów. Razem z nimi jednak otrzymaliśmy także szereg obowiązków i ogromną odpowiedzialność za lokalną społeczność. Doceniajmy to, że dzięki samorządności możemy mieć duży wpływ na to, co dzieje się w naszym bezpośrednim otoczeniu – zauważa Mieczysław Kieca. - Korzystajmy z możliwości, jaką daje nam współczesne prawo i bierzmy aktywny udział w wyborze naszych przedstawicieli do samorządu. Bez samorządności demokracja nie istnieje, to podstawa naszej wolności. Doceniajmy ją zatem – dodaje prezydent miasta.

Inicjatorem tej ważnej reformy był rząd Tadeusza Mazowieckiego. W styczniu 1990 roku premier ogłosił zamiar przeprowadzenia nowych wyborów do rad gmin. Przygotowania niezbędnego pakietu ustaw podjęli się wówczas senatorowie. Senat przyjął pakiet ustaw samorządowych jeszcze w styczniu 1990 roku, Sejm kontraktowy uchwalił je w marcu tego samego roku. Na ich podstawie wprowadzono w ponad dwóch tysiącach gmin prawdziwy samorząd. W miejsce istniejących w PRL rad narodowych wprowadzono rady gmin o znacznie większych uprawnieniach.

- Reformy w 1990 roku nie były łatwe. Jednak możliwe były tylko dlatego, że prace nad nimi zostały rozpoczęte blisko 10 lat wcześniej. Zryw Solidarności pozwolił nam wszystkim odrzucić „końskie okulary” autocenzury. Pozwolił rozpocząć studia nad realizacją naszych postulatów – mówił prof. Jerzy Regulski, współtwórca ustawy samorządowej.

Zmiany dotyczyły praktycznie wszystkich dziedzin życia. Uchwalono nowe ustawy i znowelizowano blisko 100 istniejących. Według prof. Jerzego Regulskiego przełamano wówczas pięć podstawowych monopoli państwa totalitarnego:

1. monopol polityczny - z stwarzając możliwość wolnych wyborów władz lokalnych,
2. monopol władzy odrzucając zhierarchizowany ustrój,
3. monopol własność publicznej, przywracając własność komunalną i przeprowadzając pierwszą quasi prywatyzacyjną operację własności państwowej,
4. monopol finansów wydzielając finanse lokalne od budżetu państwa,
5. monopol administracji – przekazując całą administrację lokalną w ręce władz samorządowych.

- Ustanowienie ustroju samorządowego przyniosło wielkie sukcesy, podnosząc w zasadniczy sposób poziom życia i obsługi mieszkańców. Osiągnięcia te nie byłyby możliwe bez decentralizacji ustroju Państwa – wyjaśniał prof. Jerzy Regulski.

Samorządność

Samorządność to samo-rządzenie, a więc rozwiązywanie własnych spraw przez samych zainteresowanych, na własną odpowiedzialność. Aby samorządność mogła mieć miejsce, musi istnieć pewna grupa ludzi, która ma wspólne interesy i wspólne sprawy do rozwiązania, a więc pewna wspólnota.

Samorząd

Samorząd to instytucja, która tworzy ramy prawne dla samorządności obywatel. To system służący do reprezentowania interesów wspólnoty i rozwiązywania jej własnych spraw.

Samorząd obejmuje:

- wspólnotę zainteresowanych ludzi,
- władze, które ci ludzie wybierają dla rozwiązywania wspólnych spraw,
- majątek należący do tej wspólnoty,
- urzędy, przedsiębiorstwa i różne instytucje, powoływane przez wspólnotę,
- różne narzędzia, w tym instrumenty prawne, służące realizacji wspólnych celów.