Nauczyciele i edukatorzy nauczą się, jak czytać krajobraz i jak o nim mówić

Krajobraz, zgodnie z najprostszą definicją, jest obszarem postrzeganym przez ludzi, jest fizjonomią środowiska geograficznego, czyli odnosi się do charakterystycznego zbioru cech, które pozwalają wydzielić różne jego typy. Krajobraz tworzą zarówno elementy przyrodnicze, takie jak formy terenu, komponenty wodne, flora i fauna, a także wszelkie obiekty antropogeniczne, czyli wytworzone lub przekształcone przez człowieka.

- Krajobraz jest zatem nie tylko widokiem, lecz przede wszystkim systemem złożonym z obiektów przyrodniczych i antropogenicznych, powiązanych bardzo złożonymi procesami zachodzącymi w środowisku oraz tymi, które wynikają z prowadzonej przez człowieka wielowiekowej działalności. Krajobraz wysyła do odbiorców sygnały multisensoryczne, dostarczając bodźców m.in. wzrokowych i słuchowych. Wszystko to sprawia, że krajobraz niesie ogromny potencjał wartości dla społeczeństwa, przede wszystkim użytkowych, emocjonalnych, estetycznych, symbolicznych, semantycznych, itp. Identyfikowanie tych wartości kształtuje wrażliwość na poczucie piękna i ładu przestrzennego, wzmacnia świadomość krajobrazu i potrzebę ochrony przyrody. Jakość krajobrazu – jego harmonia, spójność, uporządkowanie, kompozycja, duże nasycenie zielenią, wpływa pozytywnie na jakość naszego życia. Jest ważnym miernikiem dobrostanu człowieka jako jednostki i jako społeczeństwa. Dlatego tak ważna jest wiedza i umiejętności dotyczące tego, jak czytać i jak rozumieć krajobraz, a przez to nabywać kompetencji do jego zrównoważonego kształtowania - mówi dr hab. Urszula Myga-Piątek, prof. UŚ, przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Geograficznego.

Krajobraz jest dziełem ewolucji świata przyrody i historii zagospodarowania środowiska przez człowieka. W efekcie użytkowania i wielu funkcji, jakie człowiek nadawał różnym miejscom powstała urozmaicona mozaika krajobrazów o odmiennej strukturze i fizjonomii (m.in. osadnicze, rolnicze, górnicze, przemysłowe).

- Krajobrazy kulturowe, czyli te, które powstały w wyniku przekształceń krajobrazów pierwotnych przez człowieka, są swoistym palimpsestem, czyli wielowarstwowym układem, w którym widoczne są ślady dawnych epok historycznych czy okresów gospodarczych. Często są to układy pól, morfologia wsi, układy miast lub zaledwie pojedyncze obiekty o cechach wyróżniających. Przez analizę składników krajobrazu, korzystając z dodatkowych źródeł kartograficznych i archiwalnych, stosując różnorodne nowoczesne metody i narzędzia badawcze, możemy interpretować jego historię, a nawet próbować tworzyć scenariusze przyszłego rozwoju. Wymaga to jednak podstawowej umiejętności „czytania krajobrazu“ - zauważa dr hab. Urszula Myga-Piątek, prof. UŚ, która dodaje, że przez długi czas rola krajobrazu w edukacji (przyrodniczej, geograficznej, obywatelskiej, estetycznej) była niedoceniana. Ten temat bardzo rzadko pojawiał się także w kampaniach promocyjnych czy popularyzatorskich. Sytuację zmieniło ratyfikowanie przez Polskę w 2004 roku Europejskiej Konwencji Krajobrazowej.

- Od tego momentu zaczęto coraz mocniej dostrzegać ogromne znaczenie jakie ma krajobraz dla człowieka – nie tylko jako źródła walorów widokowych, ale także jako wizualizacji ładu przestrzennego i wyrazu lokalnej tożsamości. Poprzez krajobraz budowane jest bowiem nasze przywiązanie do miejsca, wzmacniana postawa odpowiedzialności i zaangażowania w sprawy lokalne. Wciąż jednak musimy pracować nad większą świadomością społeczną, bo krajobraz to dobro wspólne – zasób, o który musimy dbać wszyscy. Na szczęście to podejście znajduje już odzwierciedlenie w polskim prawodawstwie, które coraz silniej wspiera ochronę i odpowiednie kształtowanie krajobrazu. Świadczą o tym nowe inicjatywy takie jak Dzień Krajobrazu, ustanowienie nagrody krajobrazowej, ale najpełniej przyjęcie ustawy wzmacniającej narzędzia ochrony krajobrazu, w tym instrument pod nazwą audyt krajobrazowy. Opracowywanie to, po raz pierwszy przygotowane dla poszczególnych województw, jest kompleksową diagnozą stanu krajobrazów w Polsce, pozwala wskazać te najcenniejsze z nich (tzw. krajobrazy priorytetowe) i wzmocnić ich ochronę, przez eliminację stwierdzonych zagrożeń i stosowane rekomendacje. To ważne, ale istotne jest także to, jak krajobraz postrzegają jego codzienni użytkownicy - mieszkańcy, bo to oni, m.in. poprzez partycypacje i konsultacje mają znaczący wpływ na kształtowanie krajobrazu. Projekt zainicjowany przez katowicki oddział Polskiego Towarzystwa Geograficznego ma na celu rozwój kompetencji poznawczych uczestników i wprowadzenie wiedzy o krajobrazie do jak najszerszego grona odbiorców - podkreśla dr hab. Urszula Myga-Piątek, prof. UŚ.

Przedsięwzięcie zakłada m.in. przygotowanie i publikację e-booka „Sztuka czytania krajobrazu”, który będzie ogólnodostępny na stronie Polskiego Towarzystwa Geograficznego, organizację dnia warsztatowo-wykładowego w unikalnej Stacji Czytania Krajobrazu na dachu Wydziału Nauk Przyrodniczych UŚ w Sosnowcu (popularnej Żylety), która odbędzie się 7 czerwca 2025 r., a także 25 spacerów krajobrazowych po pięciu obszarach na terenie województwa śląskiego (pierwszy odbędzie się jeszcze w czerwcu).

Spacery odbędą się na górze Grojec w Żywcu („Krajobrazowy palimpsest - gospodarowanie człowieka w warunkach środowiska górskiego i jego krajobrazowe skutki”), w Olsztynie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej („Z Olsztyna na “Giewont” - krajobraz historyczny i wpływ turystyki na krajobraz”), w Katowicach („Od kuźnicy żelaza do serca metropolii - mozaikowy krajobraz Katowic”), w Wodzisławiu Śląskim („Tożsamość krajobrazu miasta - wielowiekowa historia zapisana w krajobrazie starego miasta”) oraz w Dolinie Liswarty („Rzeka widoków - fizjonomia krajobrazu Liswarty na obszarach wiejskich w Hadrze”).

- Projekt, który właśnie się rozpoczyna, jest pilotażem, który mamy nadzieję, że z czasem stanie się ogólnopolskim działaniem. Wybór województwa śląskiego nie jest przypadkowy. To region, który charakteryzuje się dużym zróżnicowaniem krajobrazowym – od naturalnych, przez przyrodniczo-kulturowe, aż po krajobrazy typowo kulturowe. Takie bogactwo i różnorodność stanowią idealny obszar do testowania rozwiązań, które następnie mogą być z powodzeniem przenoszone i adaptowane w innych regionach Polski. Województwo śląskie zostało wybrane jako obszar pilotażowy również ze względu na doświadczenie i bogaty dorobek naukowy zespołu realizującego projekt w zakresie badań nad krajobrazem - podkreśla przewodnicząca Polskiego Towarzystwa Geograficznego.

Więcej informacji oraz formularz do zapisów dla osób zainteresowanych wzięciem udziału w projekcie znajdują się na stronie www.ptgeo.org.pl